سرزمین آباد

چرخه زندگی کرم ابریشم :

شامل جهار مرحله - تخم  - کرم  - شفیره – پروانه مي باشد .

تخم کرم ابریشم بیضی شکل واندام آن درنژادهای مختلف متفاوت است غشایی روی آنرامی پوشاند که دارای منافذ تنفسی بوده درانتها دارای سوراخ هرمی شکلی وجود دارد وزن وشکل تخم ها حتی دریک نژادمشابه ویکسان نبوده ومعمولا وزن آنها دراوایل تخمگذاری سنگین تر است وآنهایی که در مراحل انتهایی تخمگذاری تولید می شوند سبکتر می باشد ولاروپس از رشد درون تخم با از بین بردن پوسته های این قسمت از همان جا خارج می شود رنگ تخم ها معمولا زرد روشن است معمولا پوسته تخم ها حاوي مواد چسبنده اي است كه باعث مي شود تخم ها پس از تخمگذاري توسط پروانه بر روي صفحه تخمگذاري تثبيت شده واز اتلاف آنها جلوگيري گردد دربرخی ازنژادها مانند نژاد بغدادی تخم ها برروی سطح خارجی ماده چسبنده دارند.

لارو كرم ابريشم از سه بخش تشكيل يافته است.- سر- سينه – شكم

 سرازپوشش كتيني پوشيده شده وواجد شاخكها اندامهاي دهاني وچشم ها مي باشد شاخكها در دوسوي دهان قرار داشته و هر كدام داراي سه مفصل بوده واز اعضاي حسي مي باشند دهان از نوع ساينده بوده و داراي لب بالا ، آرواره هاي بالا ،ولب پاييني مي باشد آرواره هاي بالابرگهاي توت را با دانه هاي اره اي خود له مي كنند آرواره هاي پاييني با پالپهاي حسي مسوول حس چشايي مي باشند لب پاييني بين دو آرواره پايين قرار دارد ودربالا به يك جفت پالپ لبي كه اندام تنيدن نخ ابريشم دربين آنها قرار دارد منتهي مي شود درنتيجه وظيفه دهان نرم كردن غذا وتنيدن ابريشم است درقسمت فوقاني سرشش عددچشم ساده قرار دارد ودرنزديكي آنها پايه شاخكها ديده مي شود.

سينه از سه بند تشكيل يافته وهر بند شامل يك جفت پامي باشد هريك ازپاهاي سينه اي داراي سه مفصل مي باشند.

شكم كرم ابريشم درمرحله بلوغ داراي 9حلقه است ودردوران رشد پيش از بلوغ 11حلقه است كه در آخر اين دوره از رشد كرم سه حلقه انتهايي به هم پيوسته وتشكيل يك بند ياحلقه رامي دهند حلقه هاي سوم چهارم پنجم ششم وهمچنين حلقه آخرياحلقه نهم داراي ضمايمي به نام پاهاي كاذب بوده كه درحقيقت درحكم پاهاي شكمي كرم هستند بزرگترين آنها پاهاي آخرين بند شكمي مي باشد كه به نام پاهاي دمي معروف است.

اصول پرورش کرم ابریشم :

چنانچه اصول صحیح پرورش کرم ابریشم رعایت گرددمی توان به راحتی از یک جعبه تخم نوغان تا 40 کیلو پیله برداشت نموداین اصول عبارتست از:          

مرحله اول پرورش کرم جوان ( ریزه داری)                                                                                                                                                 مرحله دوم پرورش کرم بالغ ( کرم درشت )

پرورش کرم جوان ( ریزه داری):  

عمليات تفريخ :                                                                                                                                                                      کرمهای تازه تفریخ شده را در گیلان مورچه می نامند . تخم نوغان مانند یک موجود زنده است و برای دستیابی به نتیجه مطلوب که همانا افزایش کمیت و کیفیت پیله تولیدی میباشد ، لازم است در دوره تفریخ شرایط مناسبی را از حیث دما، رطوبت ، نور و تهویه برای آنها فراهم نمود . در این راستا نکاتی که از آغاز پرورش و تفریخ تخم ها باید به آن توجه داشت عبارتند از:

پس از تحویل گرفتن جعبه تخم نوغان اگر مایلید تفریخ تخم ها در داخل همان جعبه هایی که تحویل گرفته اید انجام شود باید آن را بطور افقی قرار داد تا تخمها روی هم انباشته نشوند حداقل هر روز یکبار نیز به آرامی تکان داده شود . ولی اگر قصد دارید تخم نوغان را در جعبه هایی همانند جعبه شیرینی ( یا جعبه ای به همین اندازه) که کف آن توسط یک ورق کاغذ پوشیده تفریخ نمائید باید تخمها را به آرامی و یکنواخت در آن بریزید . از زمان تحویل گرفتن جعبه تخم نوغان تا شروع پرورش باید جعبه تخم نوغان را ابتدا بمدت 3 روز در دمای (18-15 سانتیگراد) نگهداری نمود و سپس درجه حرارت محیط را تا زمان تفریخ در حد 25 درجه سانتیگراد ثابت نگه داشت. .بمنظور تسهیل در کار بهتر است در صورت امکان یک دماسنج همراه با رطوبت سنج تهیه کرده و در اتاق قرار دهید .دقت شود تا نور آفتاب مسقیماً به تخم نوغان نتابد.                                                                                                                                                                                                                                                                         

چنانچه هوا سرد باشد میتوان از یک وسیله گرما زا ( بخاری ) استفاده نمود اما باید توجه داشته باشید که این وسیله بو و دود ندهد . بخاری حتماً باید دود کش داشته باشد باید مواظب بود که اتاق خیلی گرم نشود. زیرا حرارت بالاتر از 25 درجه سانتیگراد مناسب نبوده و تخم نوغان بطور نا منظم تفریخ می شود .

برای تامین روشنایی اتاق تفریخ بهتر است از لامپهای مهتابی استفاده شود. اتاق تفریخ در شبانه روز باید حدود 18 ساعت روشن باشد ( حدوداً از ساعت 4 صبح تا ساعت 10 شب ) روشنایی اتاق طی دوره تفریخ تا زمانیکه رنگ تخمها بصورت خاکستری روشن تغییر نمایند و یا اینکه یک تا دو تخم باز شده و کرم ریز خارج گردد لازم است سپس لامپ را خاموش کرده و روی جعبه یک پارچه سیاه قرار می دهند تا 2 روز در تاریکی مطلق قرار گیرد .بعد از این مدت باید تخم نوغانها حدود 4 ساعت ( از ساعت 8-4 صبح ) در معرض روشنایی قرار گیرند تا کرمها بطور یکنواخت تفریخ شوند .                                                                                                                                            

درجه حرارت و رطوبت : سن اول 27 درجه سانتیگراد حرارت و 85% رطوبت .درجه حرارت و رطوبت : سن دوم 26 درجه سانتیگراد حرارت و 80% رطوبت .درجه حرارت و رطوبت : سن سوم 25 درجه سانتیگراد حرارت و 75% رطوبت .

تغذیه کرم جوان :

به منظور شروع خوب پرورش و تقویت بنیه کرمها باید آنها را با مقدار کافی برگ توت با کیفیت تغذیه نمود .

برگ مناسب در سن اول : از شاخه های انتهای درختان توت از اولین تا پنجمین برگ .                                                                            

برگ مناسب در سن دوم :از شاخه های انتهای درختان توت از اولین تا هفتمین برگ                                                                                   

برگ مناسب در سن سوم : از شاخه های انتهای درختان توت از اولین تا دهمین برگ که بصورت یک شاخه نرک یکساله است .

برگهای چیده شده را بصورت مربع شکل برش دهید . اندازه قطعات مربع معمولاً دو برابر طول کرم در هر سن  است .برگدهی باید به شکل صحیح انجام گیرد تا از انباشته شدن و اتلاف آن در بستر جلوگیری گردد معمولاً در شبانه روز سه وعده برگدهی انجام می شود . مقدار برگدهی در سنین جوانی به شرح ذیل است.

سن اول به ازای هر جعبه تخم نوغان 5/1 کیلوگرم ( در هر وعده 5/1 تا 2 لایه برگدهی انجام میشود )                                                          

سن دوم به ازای هر جعبه تخم نوغان 5 کیلوگرم ( در هر وعده 2 تا 5/2 لایه برگدهی انجام میشود.)                                                          

 سن سوم به ازای هر جعبه تخم نوغان 30 تا 35 کیلوگرم( در هر وعده 5/2 تا 3 لایه برگدهی انجام میشود )  

 به همراه بزرگ شدن کرمها باید سطح بستر آن نیز افزایش یابد تا کرمها بطور یکنواخت در سطح بستر پخش گردند.

افزایش سطح بستر برای سنین مختلف بشرح ذیل است

سن اول : پس از تفریخ تخم نوغان و انتقال آن به سینی های پرورش سطح بستر از 35×30 سانتیمتر شروع و تا انتهای سن اول به میزان 5/0 متر مربع گسترش می یابد.                                                                                                                                                                      سن دوم : از 5/0 متر مربع شروع تا 5/3 متر مربع افزایش می یابد                                                                                                                    

سن سوم : از 5/3 متر مربع شروع تا 5/5 متر مربع افزایش می یابد

خواب کرمها ( پوست اندازی ) :

خواب مرحله گذر از یک سن به سن دیگر است که در آن کرمها ظاهراً بی حرکت میشوند ، این مرحله را پوست اندازی کرمها یا اصطلاحاً خواب کرم ابریشم می گویند .در این مرحله کرمها همزمان به خواب نمی روند ، بنابراین در پایان هر سن لاروها پس از آنکه اطمینان حاصل شد بیش از 90% کرمها تغذیه نمی کنند و در شرف پوست اندازی هستند باید اقدامات ذیل انجام گیردابتدا باید بستر آنها را گسترش داد سپس با استفاده از آهک سرند شده بستر کرمها را آهک پاشی نمود. میزان آهک پاشی باید به اندازه ای باشد که کرمها در آهک غوطه ور نگردند تا منافذ تنفسی آن مسدمد نشده و به حیات کرم آسیب وارد نیاید. آهک به سبب خاصیت گندزدایی و کاهش رطوبت بستر و خشکاندن برگهای تغذیه نشده باقیمانده و در کاهش بیماریهای کرم ابریشم و یکنواختی رشد لاروها بسیارمؤثر می باشد.

نظافت بستر

به منظور پیشگیری از بروز هر نوع بیماری لازم است به نظافت و ضدعفونی محل پرورش توجه نمود قبل از شروع کار پرورش بهتر است بقایای کرمها و فضولات چسبیده به در و دیوار اتاق پرورش جمع آوری شده سپس کلیه وسایل و محیط پرورش شستشو شوند بعد از شستشو نیز با فرمالین و یا پودر کلر ضد عفونی گردند هدف از نظافت بستر حذف برگهای باقیمانده و فضولات کرم ابریشم از روی بستر پرورش است . این عمل قبل از خواب ، بعد از خواب و در نیمه دوره هر سن انجام پذیرد . عمل نظافت بستر با توری انجام میگیردو باید از صدمه به کرمها جلوگیری گردد و کرمهای ضعیف و بیمار از بستر جمع آوری شده و در ظرف آب کلر که قبلاً تهیه شده نگهداری شور . فضولات نیز از اتاق پرورش خارج شده و وسایل پرورش را تمیز نمائید.

روش نظافت بستر

بعد از انجام خواب کرمها وقتی بیش از 90% کرمها پوست اندازی نمودند لازم است توریهای پلاستیکی که دارای سوراخهای متناسب با جثه کرم باشد، روی بستر پهن نموده و اولین وعده غذاییی هر سن روی توری داده ، این عمل موجب میشود که کرمها برای تغذیه از سوراخهای توری عبور نموده و روی آن شروع به تغذیه نمایند. با دو وهله برگدهی روی توری ، توری را مانند لوله کردن قالی به همراه کرم و برگهای روی آن جمع آوری کرده و کنار بستر قرار داده و پس از نظافت بستر کرم وبرگ روی بستر قرار داده میشود .

این روش نظافت بستر دارای فواید زیر می باشد:

اولاً آن دسته از کرمهایی که به دلیل بیماری و یا عقب ماندگی نتوانسته اند از توری بالا بیایند در زیر باقی مانده و به سادگی از دیگر کرمها جدا می شوند .                                                                                                                                                                                         ثانیاً چون در هر مرحله برگدهی ، کرمها فقط مقداری از برگ را تغذیه می نمایند و بقیه برگ در بستر باقی میماند، و برگهای باقیمانده به مرور نه تنها موجب تراکم بستر میگردد، بلکه بدلیل مخلوط شدن این برگها با مدفوع کرم محیط مناسبی برای رشد عوامل بیماری زا بویژه قارچ و ابتلای کرم به بیماریهای گوناگون میشود که بدین ترتیب با نظافت بستر این مشکل کاهش می یابد.

ضد عفونی با فرمالین:

یک لیتر فرمالین 37% که در بازار موجود است با 11 لیتر آب مخلوط کرده تا فرمالین 3% بدست آید این حجم محلول برای ضد عفونی 11 متر مربعمحل پرورش کفایت می کند البته ضرورت دارد قبل از محلول پاشی کلیه منافذ و سوراخها مسدود گردند و تا 24 ساعت درب و پنجره نیز بسته باشند و درجه حرارت اتاق نیز 25 درجه سانتیگراد باشد بهترین زمان مصرف فرمالین حدود دو هفته قبل از شروع کار است به هر حال فاصله مصرف فرمالین تا آغاز پرورش نباید کمتر از 10روز باشد. بعلت بوی تند فرمالین بهتر است هنگام کار از ماسک استفاده شود و یا حداقل یک حوله خیس جلوی بینی و دهان گرفته شود.

ضد عفونی با پودرکلر:

پودر کلر موجود در بازار سفید رنگ و با بوی تند و با ماده موثر 60% تا 65% کلرین است. این پودر اثر بسیار خوبی روی بیماریها دارد . هر 200 گرم از پودر را در 10 لیتر آب حل نموده و برای 10 متر مربع بکار برید.پس از محاسبه سطح محل پرورش پودر لازم را داخل ظرفی ریخته و پس از اضافه کردن مقداری آب آن را خوب بهم بزنید تا پودر حل شود سپس بقیه آب را اضافه کرده و مجدداً هم بزنید تا محلول یکنواختی بدست آیدو با کمک سمپاش محلول پاشی نمایید. باید توجه داشت که محلول آماده شده بلافاصله مصرف گردد تا تبخیر نشود.

عملیات شستشو و ضدعفونی قبل از پرورش تا حد زیادی موجب پیشگیری از بروز بیماریها میشوداما ممکن است در طول پرورش نیز مجدداً لازم باشد ضدعفونی شود همچنین کف اتاقها ( تلمبار)، راهروها، درب های ورودی و محل نگهداری برگ ( برگخانه ) را می توان با محلول کلر 1 درصد به فاصله هر چند روز یکبار محلول پاشی نمود . بهتر است جلوی درب ورودی محل پرورش ( تلمبار ) یک اسفنج آغشته به محلول آهک قرار گیرد تا افرادی که داخل می شوند کفشها را ضد عفونی نمایند. کرمهای بیمار را در ظرف محتوی آهک بیاندازید. هرگز کرمهای بیمار را به اطراف پرتاب نکنید ، زیرا باعث گسترش آلودگی می شوند.از جارو کردن کف محل های پرورش پرهیز کنید زیرا گرد و غبار روی کرمهای بستر می نشیند. برگها و شاخه های توت که از بستر روی زمین می افتد نباید برای تغذیه کرم استفاده شوند .هر چند روز یکبار کف اتاق پرورش ( تلمبار ) پودر آهک مخلوط با کلر پاشیده شود. مقدار پودر آهک مخلوط با کلر عبارت از 950 گرم آهک و 50 گرم پودر کلرین است.

پرورش کرم بالغ ( کرم درشت )

به سنین چهارم و پنجم دوره زندگی کرم ابریشم کرم بالغ گفته میشود با توجه به تفاوتهایی که بین کرم جوان و کرم بالغ  از نظر شرایط پرورش و نحوه تغذیه وجود دارد شخص پرورش دهنده باید با نحوه پرورش کرم بالغ به خوبی آشنایی داشته و بر پایه آن ، روش مناسب پرورش را انجام دهد بهترین مکان برای پرورش کرم بالغ سالنهای بزرگ یا تلمبار های پرورش کرم بالغ است . این نوع تلمبارها دارای بسترهای پرورشی بصورت چند طبقه ( تا 3 طبقه روی هم ) در طول سالن و به عرض 5/1 متر می باشد .اسکلت بسترها را می توان از آهن یا چوب انتخاب نمود و کف بسترها هم بوسیله توری فلزی پوشانده می شود

ارتفاع اولین طبقه از سطح زمین 20 سانتیمتر ، فاصله طبقه دوم از طبقه اول 80 سانتیمتر و فاصله طبقه سوم با دوم 50 سانتیمتر در نظر گرفته می شود.اندازه بستر برای سن چهارم از 5/5 متر مربع شروع و تا 14 متر مربع و برای سن پنجم تا 25 متر مربع به ازای هر یک جعبه تخم نوغان است.سطح کل لازم برای پرورش یک جعبه تخم نوغان 25 متر مربع است.

شرایط محیطی جهت پرورش کرم بالغ :                                                                                                                                          کرم بالغ به حرارت و رطوبت زیاد و شرایط نا مناسب تهویه حساس می باشد و لذا رعایت حرارت، رطوبت و تهویه بموقع سالن یا تلمبار موجب سلامت کرمها و افزایش محصول پیله خواهد شد . حرارت و رطوبت لازم برای کرم بالغ در سن چهارم 25-24 درجه سانتیگراد و 75-70 درصد رطوبت و برای سن پنجم 24-23 درجه سانتیگراد و 70-65 درصد رطوبت می باشد.تهویه هوای داخل سالن یا تلمبارهای کرم بالغ ضروریست . زیرا با رشد کرمها و بالا بودن میزان تغذیه به همان میزان تولید حرارت ، دفع CO نیز زیاد شده و اگر گردش هوا در روی بستر صورت نگیرد ، کرمهای ضعیف ومستعد بیماری می گردند .

تغذیه کرم بالغ :

جهت تغذیه کرم بالغ باید از برگهای همراه با شاخه استفاده نمود کیفیت برگ چیده شده مناسب و مقدار آن کافی باشدمیزان برگ مناسب در هر وهله تغذیه مقداری است که تقریباً بطور کامل به مصرف کرم ها رسیده و برای وهله بعدی برگدهی برگهای کهنه در بستر باقی نمانده باشد - مقدار مناسب برگ توت برای سن چهارم 140 کیلوگرم و برای سن پنجم 800-750 کیلوگرم شاخه و برگ است .

نکاتی که در تغذیه کرم بالغ باید رعایت کرد :                                                                          

1- در پرورش کرم بالغ از دادن برگهای نارس به کرمها اجتناب نموده و سعی گرددد برگها رسیده و کامل باشند                                           

2- از دادن برگهای لطیف ( آن دسته از برگهای نارس که بر روی نرکها ظاهر میشوند و به آسانی می ریزند) و برگهای خشبی ( نرکها که مقدار رطوبت آنها کمتر از 70% بوده و توسط فشار بین انگشتان به آسانی شکسته شود ) و برگهای در سایه رشد کرده و برگهای گل آلوده و برگهای خیس و باران خورده  و برگهای آغشته به مواد شیمیایی و برگهای آلوده به بیماری و آفات ( برگهای مریض ) خودداری نمائید .

تنیدن پیله و برداشت آن :

تنیدن پیله : مرحله تنیدن پیله آخرین مرحله پرورش کرم ابریشم و حساسترین مرحله از نظر بدست آوردن محصول فراوان با کیفیت مطلوب است.در طول تنیدن پیله باید به دو نکته مهم توجه کرد:                                                                                                                                 

1- تنظیم برنامه تنیدن پیله                                                                                                                                                                             

 2 - تدارک تجهیزات تنیدن پیله  

تنظیم برنامه تنیدن پیله :

در اواخر سن پنجم کرمها بتدریج اشتهای خود را از دست میدهند ، طول بدن کوتاه و مدفوع نرم میگردد ، کرمها سر و سینه خود را بالا نگه داشته و تارهای ابریشمی ترشح می کنندو برای یافتن مکان مناسب جهت تنیدن پیله به اطراف میخزند. کلیه این علائم نشانه این است که کرم آماده تنیدن میباشد. با توجه به این علائم ابتدا باید کرمهای آماده را تاحد امکان جمع آوری نمود ، شرایط محیطی داخل تلمبار نیز باید 25 درجه سانتیگراد و رطوبت 70% باشد.

تدارک تجهیزات تنیدن پیله :

وسایلی که برای تنیدن پیله استفاده میگردد باید فراهم کننده فضای راحتی برای کرمها باشد تا تعداد پیله ها دوبل به حداقل برسد. هوا براحتی در جایگاه تنیدن پیله جریان داشته و رطوبت به آسانی از آن عبور نماید، ارزان و با دوام باشد که معمولاً از گیاهان محلی که دارای انشعاب برگی زیاد بوده و بوی زننده ای نداشته باشد و یا از کاه و کلش خرد نشده میتوان استفاده نمود .

برداشت پیله:

مناسبترین زمان برداشت پیله هنگامیست که کرمها به شفیره تبدیل شده و پوست آنها قهوه ای رنگ شود . در برداشت پیله سعی شود ابتدا پیله های ناجور ( پیله های شله رنگی و پوست پیازی ) و پیله های دوبل جمع آوری و جدا از پیله های سالم قرار گیرند ، ضروری است پس از برداشت پیله کرکهای روی آن با دست و یا با ماشین کرک گیری برداشت گردد .

منابع :

1-     كرم ابريشم و بيماريهاي آن – نويسنده دكتر عزيز اسلامي – انتشارات دانشگاه تهران – 1375

2-     راهنماي پرورش كرم ابريشم و كاشت درخت توت –ترجمه احمد حسن آبادي –انتشارات دانشگاه فردوسي - 1382

3-     اصول پرورش كرم ابريشم  نويسنده : حسين حسيني مقدم – انتشارات دانشگاه گيلان – 1384

4-     سايت اينترنتي شركت سهامي پرورش كرم ابريشم ايران